Vergi Usul Kanunu’nda Mücbir Sebep Hali

Written by Gelir İdaresi Başkanlığı

Kanunla getirilen yükümlülüklerin bazı durumlarda yerine getirilmesi mümkün olmuyor. Bu sonucu oluşturan sebeplere mücbir sebep denilmektedir. Vergi Usul Kanunu’na göre mücbir sebep, vergi mükellef ve sorumlularının önceden bilemeyeceği, tahmin edemeyeceği veya etseler bile engelleyemeyeceği sel, deprem gibi doğal olaylar ve savaş, isyan, grev gibi beşeri olaylardır. Mücbir sebep sonucunda kişi ile olay arasındaki illiyet bağının ortadan kalkacağı için kişiye yüklenecek bir kusur mevcut olmayışı. Bu gibi durumlarda ise sorumluluğu kaldırıcı, erteleyici veya bazı hallerde sorumluluğun durması, ek süre tanınması gibi çözümler vuku bulabilir.

 

Olayların mücbir sebep olarak kabul edilebilmesi için bazı şartlar vardır. Bunlar;

  • Vergilendirmeyi engelleyen bir kuvvet olması
  • Bu kuvvetin kişinin iradesi dışında meydana gelmesi
  • Meydana gelmiş olayın irade dışında meydana gelmesi

Mücbir Sebep Sayılan Haller

Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 13. maddesinde hangi hallerin mücbir sebep olacağı belirtilmiştir.

Ağır Kaza, Ağır Hastalık ve Tutukluluk Halleri

Kişilerin vergi ödevlerini yerine getirmelerini engelleyen kaza ve hastalıkların;

  • Hastanelerden alınan raporların ilk sağlık müdürlüğüne veya raporu veren hastane baş hekimliğine,
  • Hastane dışındaki resmi kuruluşlar tarafından verilen raporların il sağlık müdürlüğüne

yazı ile sorularak vergi ödevlerini yerine getirmeyi engelleyici olup,olmadığının araştırması yapılmaktadır. Bunun yanında ağır hasta olmasa bile hastanede yatıyor olması da vergi ödevini yerine getirememesi için yeterli görülmüştür.

Tutukluluk halinde ise Ceza Muhakemesi Kanunu’nca, tutukluluk süresi ağır ceza mahkemesinin konusuna girmeyen işlerde en çok 1 yıl, konusuna giren işlerde ise en çok 2 yıl olarak belirlenmiştir. Hapis cezasına çarptırılan biri için ise vasi tayin edilene kadar geçen süre mücbir sebep nedeniyle işlenmeyen süre olarak kabul edilmektedir.

Yangın, Yer Sarsıntısı ve Su Basması Gibi Afetler

VUK’un 13. maddesinde gösterilen bir diğer sebep doğal afetlerdir. Yangın, su basması (sel de dahil) ve yer sarsıntısı (deprem, çığ düşmesi, toprak kayması gibi) gibi afetler mücbir sebep kabul edilirken VUK’un 115. maddesinde yer alan don, kuraklık gibi sebepler mücbir sebepler arasında gösterilmemektedir. Bu gibi afetlerin mükellefin vergi ödevini yerine getirmesini engelleyici olması gerekmektedir. İş yerinin küçük bir bölümünü etkilemişse veya muhasebe kayıtlarına zarar vermemişse mücbir sebep sayılmaz.

Kişinin İradesi Dışında Meydana Gelen Mecburi Gaybubetler

Gaybubet kelime anlamı olarak “göz önünde bulunmama” demek. Mükelleflerin iradeleri dışında meydana gelen ve işlerinin başından ayrılmalarına sebep olan şeyler de mücbir sebepler arasındadır. Askerlik gibi iradesi dışında gerçekleşen bir durum mücbir sebep iken yurt dışına çıkması mücbir sebep değildir.

Defter ve Vesikaların Kişinin İradesi Dışında Elden Çıkması

Tutulması gereken defter ve belgeler doğal afet, hırsızlık gibi sebeplerden dolayı kişinin iradesi dışında elden çıkmışsa, ispat koşulu ile mücbir sebep arasındadır.

Türk Ticaret Kanunu’nun 68. maddesinde “Bir tacirin saklamakla mükellef olduğu defter ve kağıtlar yangın, su baskını veya yer sarsıntısı gibi bir afet sebebiyle ve kanuni müddet içinde ziyana uğrarsa, tacir zıyana uğradığı tarihten itibaren 15 gün içinde ticari işletmesinin bulunduğu yerin salahiyetli mahkemesinden kendisine bir vesika verilmesini isteyebilir. Mahkeme lüzumlu gördüğü delillerin toplanmasını da emredebilir. Böyle bir vesika almamış olan tacir defterlerini ibrazdan kaçınmış sayılır.” hükmü yer almaktadır. Buna göre kişinin böyle bir durum karşısında gerekirse delilleriyle beraber 15 gün içinde mahkemeye başvurması gerektiği belirtilmektedir.

 

Bunun yanında inceleme ve arama nedeniyle defter ve vesikalara el konulmuş ise mücbir sebep arasında değildir. Çünkü, ilgili bir memurun bulunması şartıyla mükellefin defter ve belgeleri üzerinde inceleme yapmasına, suret ve kopya alınmasına izin verilmektedir.

Mücbir Sebeplerin Sonuçları

Mücbir sebep; mükellef, vergi sorumlusu ve ceza muhatabını ilgilendiren bir durumdur. Etki alanı ise vergilendirme ile ilgili ödev ve sorumluluklardır. Mücbir sebeplerden herhangi bir meydana gelmişse vergi cezası kesilmez. Bunun için aşağıdaki koşullardan birinin gerçekleşmiş olması gerekmektedir.

  • VUK’un 13. maddesinde açıklanan mücbir sebeplerden herhangi birinin meydana geldiğinin herkesçe ve Maliye Bakanlığı tarafından biliniyor olması (1999 Marmara Bölgesi depremi gibi)
  • Yine aynı maddede hükme bağlanmış mücbir sebeplerden herhangi birinin meydana geldiğinin mükellef, vergi sorumlusu veya ceza muhatabı tarafından ispat edilmiş olması

Mücbir sebep durumunda vergi ile ilgili ödevler durur. Bu ödevlerin içinde defter tutma, envanter, kayıt, ibraz etme gibi ödevler yer alırken kurumlar vergisi, gelir vergisi gibi mükelleflere yüklenen ödevler de yer almaktadır.

Ödevlerin yanı sıra mükelleflerin haklarına ilişkin süreler de uzar. Mücbir sebep ortadan kalktıktan sonra ise gecikmiş ödevler, işlemeyen süreler dikkate alınarak yerine getirilir.

Last modified: 10 Kasım 2017

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir